Шығыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейі

Шығыс Қазақстанның киелі жерлері

«Рухани жаңғыру» бағдарламасын жүзеге асыру аясында Облыстық тарихи – өлкетану музейі «Шығыс Қазақстанның киелі жерлері» атты ғылыми – практикалық конференция өткізілді. Конференцияда Берел, Шілікті, Елеке Сазы және Аблайкит секілді ШҚО бірегей ескерткіштерінің кешенді жұмыстардың нәтежелері «Ұлы Дала алтыны» көрмесінде ұсынылды.

Конференция соңында қатысушылар Шығыс Қазақстан облысының әкімі Д. К. Ахметовтың бастамасымен өткен «археология саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарын дамыту бағдарламасы» бойынша ғалым-археологтардың соңғы жетістіктерімен танысты.

Openspace

2019 жылдың 21-22 қарашасында Семей қаласының Шәкәрім атындағы университетінің 85 жылдық мерейтойы аясында «Шығыс Қазақстанның соңғы жылдардағы археологиялық-этнографиялық зерттеулеріндегі Шәкәрім университетінің үлесі» тақырыбында аймақтық «Open space» кездесуі өткізілді.

Аталмыш шараға «Облыстық тарихи-өлкетану музейі» Шығыс Қазақстан өңірінде жүргізілген соңғы археологиялық жаңалықтардың баға жетпес жәдігерлері жинақталған «Ұлы Даланың алтыны» атты көрмесімен қатысты. Б.з.д. 1 мыңжылдықта Еуразияның далалық және орманды далалық кеңістіктерінде көптеген халықтардың, соның ішінде қазіргі заманғы Қазақстан аумағында тұрып жатқан халықтардың тарихи тағдырларын көптеген ғасырларға анықтаған оқиғалар болды. Еуразияның ерте темір дәуірі (б.з.д.ІХ ғ - б.з ІІІ ғ) ең алдымен көшпелі өмір салтына өтумен байланысты. Оны көбінесе салт аттылар заманы деп айту да толықтай дұрыс. Осы замандағы Қазақстан халқының жеткілікті дамуы мен айқын мәдениеті туралы қорғандардағы көптеген жерлеулер куә, мұнда археологтар сурет өнерінің тамаша ескерткіштерін, қаруларды, тұрмыстық заттарды тапқан. Бұл жағынан Шығыс Қазақстан облысының аумағында орналасқан Шілікті, Берел, Елеке Сазы сияқты ескерткіштер ерекше орын алады.

Шілікті қорымы Тарбағатай, Маңырақ, Сауыр Сайқан тауларымен қоршалған алқапта орналасқан. Бұл шынымен де ірі қорғандардың санымен таң қалдыратын Хан алқабы, онда бірнеше тізбектерге созылған 200-ден астам бар. Ерте сақ кезеңінің ақсүйек ескерткіштері айрықша табиғи кешеннің орталығында орналасқан. Бұл ірі үйінділер, олардың астында бөренелі кесінділерде б.з.д 8-6 ғғ. «алтын киімдерге» қапталған басқарушы элиталар жерленген. Алғаш мұндай қорған 1960 жылы археолог С.С.Черниковтың жетекшілігімен қазылған, онда 524 алтын заттар табылған. Дәл сол жерде алтын «ұшатын бұғы» табылған - бұл скиф-сақ өнерінің айрықша үлгісі. Бүркіт-грифтердің, балықтардың, қабанның, мысық тектес жыртқыштың, бозторғайдың, қоянның суреттері пішінінің айрықшалығымен және көрмекділігімен таң қалдырады. Бұл табылған заттар сол кезде-ақ «аңдар стилі» өнері қайда туындады деген археологтардың сұрағының туындауына мүмкіндік берді. Табылған алтын әшекейлер мінсіз және өзіндік ерекше болды. 2003 жылы Шілікті қорымында археолог А.Т Толеубаев қазба жұмыстарын жалғастырды, ол өзіндік ерекше жаңалық болды. 4333 алтын бұйым табылды: барыс, бүркіт, бұғы, арқар, қасқыр түріндегі айылбастар және алтын моншақтардың көп мөлшері табылды. Сонымен қатар алтын бес басты жұлдыз түріндегі айылбастар табылды, ол ертеде дәулеттілікті, ахуалды білдірді, осы тұлғаның ерекше жағдайын көрсетті. Табылған заттар ерте сақ мемлекеттік бірлестігі руынан бір хан тұлғасының костюмына және сыртқы бейнесіне түпнұсқалық қалпына келтіру жасауға мүмкіндік берді, ол Қазақстандағы ең ерте «Алтын адам» болып табылады. Археологтар С.С.Черников пен А.Т. Толеубаевтың барлық жоғарыда аталған олжалары Санкт-Петербург және Алматы қалаларының музей қорын толықтырды.

2016 жылдан бастап Шығыс Қазақстан облысы әкімі Д.К. Ахметов 3 жылдық «2016-2018 жылдарға ШҚО-да археология саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарын дамыту бағдарламасын» бастады. Осы бағдарлама аясында археолог А.Т. Толеубаев 2016 жылы Шілікті қорымында ағаш қабірде алтыннан жасалған 2025 әшекей тапты, соның ішінде бұғы, бүркіт-грифон, мысық тектес жыртқыш түріндегі айылбастар және алтын моншақ анықталды. Шілікті алқабындағы қазындылар аса көрнекті ашулар қатарына жатады, олар б.з.д І мыңжылдықта Еуразия кеңістігіндегі мәдени-тарихи, этно-саяси процесстерді қайта құру үшін өте маңызды.

Б.з.д. 4-3 ғғ. Берел қорымы туралы да дәл солай айтуға болады, ол ертедегі Қазақстан халықтарының бірінің көсемдерінің көмілген жері болып табылады. Берел алқабының ежелгі тұрғындары өздерінің билеушілері үшін қаза тапқандардың бальзамдалған денелері ұзақ уақыт бойына шірімей қалдырылатын қабірлерін тұрғызды, ал олардың тастан жасалған ғимараттарды салу тәжірибесі жерлеу камерасында мәңгі тоң линзасының қалыптасатындығын болжады. Алғаш рет «мәңгі тоңы» бар қорғанды 1865 жылы В.В. Радлов қазған. Ағаш қалыптағы хан тұлғасы ана әлемге он жеті жылқымен бірге жерленген, олардың ер-тұрмандары ағаштан жасалған айылбастар мен алтын жағылған қабықтардың көп мөлшерімен безендірілген. 1999 жылы Берел қорымында З.С. Самашевтың жетекшілігімен Халықаралық Қазақ-Француз экспедициясы жұмыс істеді. Археологтар хан қабірін зерттеген, оның жанында толық жабдықтарымен - ауыздықтаған және ерттелген 17 жылқы орналасқан. Жылқы жабдықтарының бөлшектері мысық тектес жыртқыштар, тау текелер мен қойлар, бұлан, жыртқыш құстар мен қиялдағы грифтердің шынайы түрдегі суреттері алтынмен жылтырап тұрған. Аталған олжалар Астана қаласының Ұлттық музейінде көрсетіледі.

З. Самашев 3 жылдық «2016-2018 жылдарға ШҚО-да археология саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарын дамыту бағдарламасы» аясында Берел қорымында жұмыстарды ұсынды. 2016 жылы бес жылқының сүйемелдеуімен ақсүйек әйелдің көмуі зерттелді. Атардың бастары мен жерленген әйелдің киімі алтынмен әшекейленген болды. 2017 жылы қазылған тағы бір әйел көмуінде алтыннан жасалған 156 бұйым табылған, олар бас киім, сонымен қатар былғары мен теріден тігілген киім болған. Бұл табыстардың айрықшалығы, берел артефактілері бүкіл әлемге ерте салт аттылар дәуірінің айрықша мәдениетін көрсетуге мүмкіндік бергендігі болып табылады. Ұлы дала еркіндік сүйетін ертедегі көшпелілері тек қана тамаша салт аттылармен және шебер әсерлермен ғана емес, сонымен қатар өнерлі шеберлер де болды.

2018 жылы З. Самашевтің жетекшілігімен археологтар тобы Елеке Сазы қорымында жұмыстар жүргізілді, ол б.з.д 1 мың жылдыққа жататын жүздеген қорғандардан тұрады және элиталық қорғандардың болуымен ерекшеленеді. Ірі қорғандардың бірінде археологтар қоршаудағы қазынаны тапқан, онда діни-құдыретті қызметке ие, ол туралы әйелдер мен ерлер костюмдерінің жасырылған алтын әшекейлердің көп мөлшері куә. Бұл жыртқыш құстардың басы түріндегі пішінді жапсырмалар, алтын моншақтан жасалған мыңдаған ұсақ моншақтар, ирек тәріздес моншақтар, киімге арналған дөңгелек алтын жапсырмалар. Ең маңызды оқиғалардың бірі 17-18 жастағы атақты жасөспірімнің сүйегінің табылуы болып табылады, оны жерлеуі алтын әшекейлерге бай: ұзын мүйіздері бар бұғы түріндегі алтыннан жасалған жапсырмалар, мүйізі жоқ марал пішіндері, әдемі мүйіздері бар бұғылардың пішіндері және мойынында үлкен алтын гривна. Сонымен қатар алтын қынаптағы қанжар табылған, қорапсақ ұзын алтын пластинамен безендірілген. Жебеге арналған құтының ағаш түбі дән техникасында орындалған бұғылардың пішінімен безендірілген алтыннан жасалған қоршауға ие. Барлық осы айрықша олжалар б.з.д 8-6 ғғ. мерзімделеді және ерте сақ бейнелер өнерінің айрықша туындылары болып табылады.

Шілікті, Берел, Елеке Сазы қорымдарының айрықша археологиялық зерттеулерінің арқасында б.з.д бірінші мыңжылдықта шексіз қазақ даласы, тау алқаптарында көшпенділердің әскери тайпалары орныққандығы туралы қорытынды жасауға болады. Бұл мемлекеттік білім деңгейіне жеткен тайпалардың қуатты одақтары құрылған батырлық дәуір болды. Көшпенділік дәуірі - тек соғыс жорықтарының уақыты ғана емес, қайталанбас көркем жаухарлардың құрылу кезеңі. Шілікті, Берел және Елеке Сазы элиталық қорғандарына көмілген ерекше мәртебе қарулық заттардың және ат әбзелдерінің салтанатты-көркемделгендігін, биліктің заттай нақышын, алтынның көп болғандығын көрсетеді. Ежелгі көшпенділердің идеологиялық түсініктерінде алтын - бұл жай жылтырақ металл ғана емес, мәңгі күннің бейнесі, оның материалданған сәулесі ханның, қолбасшының құдіреттілігін бейнелейді. Тарбағатайдан Алтайға дейінгі зор аймақтағы өнердегі көркем тәсілдердің белгіленген образы мен бейнелері осы аймақтың діни және идеологиялық жақындықтарын болжауға мүмкіндік береді. Аңшылық стиль дәстүрінің барлық туындыларына жыртқыштар (барыс, қасқыр), тұяқтылар (бұғы, елік, ешкі, қой), құс (бүркіт, гриф, бозторғай). Шілікті, Берел, Елеке Сазы қорымдарының қазба материалдары Ұлы даланың ежелгі көшпенділер дәуірінің мәдени-тарихи процестерін қайта жөндеудің басты рөлінде.

«2016-2018 жылдарға ШҚО археология саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарының даму бағдарламасы» шеңберінде табылған барлық артефактар обылыстық тарихи-өлкетану музейінің қорын толықтырды.

Ұмытылмас олар ешқашан

Облыстық тарихи-өлкетану музейінде 31 мамыр – саяси құғын-сүргін құрбандарын еске алу күніне арналған «Ұмытылмас олар ешқашан» атты еске алу іс-шарасы өткезілді.

Іс-шараның мақсаты: Тарихи зердені мәңгілік сақтау, бүгінгі ұрпақ бойында өз ара төзімділікті елжандылық қасиеттерді қалыптастыру.

Осы айтулы күні жазықсыз жапа шегіп, еш кінәсі болмаса да жала жабылып, орынсыз айыпталып сотталған жандарды еске алу, олардың тауқыметті тағдыры туралы нақты мәліметтерді тірілтіп бүгінгі қоғам азаматтарына көрнекті турде ұсыну біздің тарих алдындағы тағлымдық парызымыз. Саяси құғын-сүргін барысында тек қана жеке адамдар, жәбір-жапа шегіп қана қоймай бүкіл отбасы мүшелері түгел , тіпті бүтіндай халықтар құғын-сүргінге ұшырап зұлматтарды бастап өткергені - тарихи ақиқат. Бүтіндей ұрпақ толқынына көрсетілген зәбірдің кесірінен түскен жан жарасы әлі күнге дейін жазылған жоқ. Бүгіндері тарих қойнауына сүңгіп бара жатқан оқиғалардың тарихта ақтаңдаң болып қалуына жол бермей, қоғам мүшелерінің зердесін жаңғыртып отыру - бізідің азаматтың барышымыз.

Іс-шараға құғын-сүргінге ұшырағандар мен күштеп жер аударылған- дардың ұрпақтары шақырылды. Шығыс Қазақстан «Видергебурт» қоғамдың бірлестігі мәдени орталығынан Роот Лидия Генриховна және Миллер Галина Робертовна, поляк мәдени орталығынан Фрышко Валентина Васильевна, сондай-ақ қуғын-сүргін құрбаны Журдыбаев Нұрғазының қызы Мукашева Нурзия қатысып өткен ғасырдың зұлматы туралы естеліктерімен бөлісті. Және саяси құғын-сүргін құрбаны Сарынов Темирханның қызы Бажекенова Асипа қатысты.

Іс-шараға сондай-ақ, С.Аманжолов атындағы ШҚМУ оқытушысы, «Қызыл қырғынның құрбаны» - кітабының авторы Қасымов Айтмұханбет қатысып Ж.Жабаев атындағы Облыстық драма театрының актерлері: Амангельдинов Жарқын, Өткір Нұрсеит, Саматов Қанаттың орындауда «Ұрпаққа хат» атта НКВД жендетерінің жауап алу қысқаша көрінісі ұйымдастырылды. Автор мұрат Қолғанат, режиссері Қалибекұлы Дарын.

Жазықсыз жапа жандарды еске алуға арналған іс-шараға қала тұрғындары мен жоғарғы оқу орындарының, колледждердің студенттері қатысты.

« Қасіретті жылдар жаңғырығы» - атты қалалық іс-шаралар жеңберінің аясында Республиқалық алаңда 30 мамыр күндері. «Уақыттан қуатты зерде»тақырыбында көрме ұйымдастырылып көрсетілді.

Сталиндік құғын-сүргін қоғамның барлық әлеуметтік саласын қамтып, елдің түкпір-түкпірінде жоспарлы жүргізілді: партия, совет органдарының жетекшілері, социалистік өндірістіқ жетекшілерінің барлығы қанды саяси қасаптың назарынан тыс қалмады. Көрмеде С.М. Свердловтың, К. Бектасовтың, Р.А. Дрейманның, А.И. Кельмансонның,Ж. Тәттібаевтардың фотосуреттері, құжаттары қойылды.

Сондай-ақ Алаш партиясының мүшелері – Ә.Бөкейхановтың, А.Байтұрсыновтың, А.Ақпаев, М.Тынышбаев және тағы басқалары туралы көрме құжаттары мазмұнды баяндайды. Қоғамның мәдениеті мен білім беру саласын өркендетуге үлес қосқан, тікелей айналысқан Ш. Құдайбердиев, П. Васильев, М. Тайшыбаев тәрізді танымал тұлғалардың фотосуреттері, құжаттары экспозиция материалдарының қатарынан орын алған.

Жаптай құғынөсүргін режімі кезінде тұтастай халықтар құғын-сүргін зардабына ұшырады. Корейлер, немістер мен Солтүстік Кавказ халықтары туралы көне фотосуреттер, құжаттар сияқты нақты тарихи айғақтар жарыққа шығарылып, қалалықтердың зердесінің жаңғыруына нақты үлес қосты.

 

ҰЛЫ ДАЛАНЫҢ АЛТЫНЫ

Ресейдің қазіргі заман тарихының Мемлекеттік орталық музейінде, 25 мыңнан астам жәдігерлері бар «Ұлы даланың алтыны» атты көрмесі ашылды. Бұл көрменің ашылуына Шығыс Қазақстан облысының әкімшілігі және Ресей Федерациясындағы Қазақстан Республикасының елшілікгі себепкер болды.

Қазақстан Республикасы Президентінің «Рухани Жаңғыру» бағдарламасын негізге ала отырып, Облыс әкімі Д. Ахметовтың бастамасымен жүргізілген «2016-2018 жж. ШҚО археология саласында ғылыми-зерттеу жұмыстарын дамыту бағдарламысы» нәтижесі арқылы археология саласы бойынша таңқаларлық жаңалықтарға қол жеткізілді. Берел, Шілікті, Елеке Сазы қорымдарында, Қазақстанның атақты археологтары Зейнолла Самашев және Әбдеш Төлеубаевтың басшылығымен ғылыми іздестіру жұмыстары жүргізілді.

Ресей Федерациясындағы Қазақстан Республикасының төтенше және өкілетті елшісі Иманғали Тасмағамбетов көрмені аша отырып, көрсетілген экспозиция - Қазақстан Республикасы аумағындағы мыңдаған жылдар бойы қалыптасып келген, бай тарихи-мәдени біртектілікті көрсетеді деп айтып кетті.

Көрменің негізгі элементі, 2003 жылы Әбдеш Төлеубаев Шілікті қорымынан тапқан б. д. д. VIII-VII ғғ. «Алтын адамнның» жаңғыртпасы болып табылады. Көшпенді бейнесінің жаңғыртпасын танымал шебер – Крым Алтынбеков орындаған болатын.

Көрмедегі Берел қорымынан табылған Зейнолла Самашевтың олжалары, әсіресе, салтанатты-жерлеу үшін жабдықталған Берел жылқысының жаңғыртпасы (б. д. д. IV – III ғғ.) көрерменнің қызығушылығын туғызды.

Сонымен қатар Елеке Сазы қорымындағы элиталық жерленген орынынан алынған Зейнолла Самашевтың сенсациялық жаңалықтары көрерменді таңқалдырды. Осы арқылы жаңа «Алтын адам» б. д. д. VII-VII ғғ. туралы нық айтуға хақылы боламыз. Қазіргі таңда ресей ғалымдарымен бірлесіп, антропологиялық және морфологиялық зерттеу жұмыстары жүргізіліп жатыр.

Ерте көшпенділердің алтынға деген идеологиялық көз қарасы – жәй ғана жалтыраған металл ғана емес, мәңгілік күннің көрінісі, оның сәулесі, ханның қолбасышылық бейнесін көркемдейді. Көріністер мен сюжеттердің белгілі жиынтығы, Тарбағатайдан Алтайға дейінгі көркем өнердің үлкен аумағын көшпенділердің діни және идеологиялық аймақтық байланысын көрсетеді. Аң үрдісінің барлық туындыларына тән бейнелерге жыртқыш аңдар (барс, қасқыр), тұяқтылар (бұғы, бұлан, ешкі, қой), құстар (бүркіт, грифон, бозторғай) жатады.

Зейнолла Самашев және Әбдеш Төлеубаев өз сұхбаттарында - осы асыл заттар одан әрі зерттелуі хақ, материалдардың жақсы сақталуы олардан мол мәлімет алуға мүмкіндік береді деп айта кеткен екен.

Көрменің ашылуы барысында, Шығыс Қазақстан облыстық Әміре Қашаубаев атындағы мемлекеттік филармониясының «Кербез» фольклорлық ансаблі қазақ халқының ұлттық туындыларын орындады.

Қайталанбас археологиялық жәдігерлер ресей жамағаты назарына 17 күн аралығында көрсетіледі.

МУЗЕЙДЕГІ ТҮН – 2018

Бүкіл әлемнің музей қызметкерлері 1978 жылдың 18 мамырынан бастап өздерінің кәсіби мерекелері – Халықаралық музейлер күнін атап өтіп келе жатыр. Read more...

Конституция

image

Конституция — Біздің мемлекетіміздің негізгі заңы, республикамыздың қалыптасуына, халқымыздың демократиялық сана-сезімінің жаппай дамуында маңызды рөл атқарды. 2017 жылы қазақстандықтар Қазақстан Республикасының әрбір азаматына маңызды Ата заңымыздың 22 жылдығын тойлатады. Read more...

Ғылыми - практикалық конференция ТУҒАН ӨЛКЕНІҢ, ҚАСИЕТТІ ЖЕРЛЕРІ

image

Қазақстан Республикасың Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Болашаққа бағдар, рухани жаңғыру» мемлекттік бағдарламасы аясында, облыстық тарихи-өлкетану музейінде 2017 жылдың 13 қарашасында «Туған өлкенің киелі жерлері» атты ғылыми - практикалық конференция ұйымдастырылды. Read more...

Менің елім – Қазақстан! көрмесі

Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығына орай Облыстық тарихи-өлкетану музейінде «Менің елім – Қазақстан!» көрмесі ашылып жатыр. Read more...

День Первого Президента 1 декабря

1 желтоқсан - Қазақстан Республикасының Алғашқы Президенті күніне орай облыстық тарихи-өлкетану музейі қала тұрғындарына „Жаңа ғасырдың ұлы тұлғасы„ көрмесі мен Ашық есік күнін өткізді. Read more...