Шығыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейі

Мұражай директоры: Нургазиева Светлана Константиновна

Мұражай қызметінің бағыттары:

  • Шығыс Қазақстанның табиғаты мен тарихын дамыту үдерісін зерделеу.
  • Материалдық және рухани, табиғи тарих ескерткіштерін жинақтау және сақтау.
  • Ғылыми зерттеу саласына мұражай жинақтамаларын тарту және жүйелеу.
  • Өңірдің табиғаты мен тарихы бойынша көрмелер мен экспозицияларды құру.
  • Өлкетану тақырыбы бойынша ғылыми-ағартушылық жұмыстарды жүзеге асыру.

Мұражайды көруге жылына 130 000 адам келеді. Мұражайдың қорында 141661 сақтау бірлігі есептелген.

Шығыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану мұражайы – Қазақстанның ескі мұражайларының бірі. Ол 1915 жылы Халық Үйінде жергілікті коллекция жинақтаушы–энтузиасттардың сирек кездесетін жинақтамаларының негізінде ашылған.

Мұражай өзінің ғасырлық тарихымен Шығыс Қазақстанның тарихы мен табиғатынан қалған ескерткіштерді ежелгі заманнан осы күнге дейін жеткізіп, өңіріміздің тарихы мен мәдениетін насихаттайтын Өр Алтайдың тарихы мен мәдениетінің мәселелерін насихаттайтын ірі ғылыми–зерттеу орталығына айналды.

Экспозицияның жоғары деңгейі үшін және жоспарлы ғылыми-ағартушылық жұмысы үшін бұрынғы Кеңес Одағы кезінде екі рет үздік деп танылған.

Мұражай жинаған экспонаттар саны 135 000 –нан асады, жыл сайын мұражай қорына 3000 табылған заттар келіп түседі. Үнемі қолданыстағы экспозицияда 2006 жылдың өзінде 130 000 келуші танысқан 15 000 түпнұсқа бар.

Мұражайдың ғылыми-ағартушылық жұмысы тәжірибесі Қазақстан Республикасында үздік деп жалпыланды. Ғылыми зерттеулер жаратылыстану - ғылыми, археологиялық, этнографиялық және тарихи бағыттар бойынша жүргізіледі. Ғылыми қызметкерлер 28 ғылыми тақырып бойынша жұмыс істейді, ал кейбір тақырыптар «Алтайдың Қазақстандық скиф-сақ мәдениеті. Мәдениет сабақтастығы мен генезис мәселелері», «Ортал Азия даласындағы мыс пен қалайы», «Алтай-Саян экоауданының Қазақстандық бөлігіндегі биологиялық әртүрлілікті сақтау және орнықты дамыту» сияқты халықаралық бағдарламалардың жоспарына қосылған.

Табиғат бөлімінің ғылыми қызметкерлері жаңа ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың, табиғи ұлттық саябақтардың, қаумалдар мен қорықтардың, ООПТ саласындағы сызбаларды құрастыру жобаларын әзірлеуге қатысып, Марқакөл, Батыс Алтай қорығы, Катон-Қарағай ұлттық табиғи саябағының бағдарламалары бойынша жұмыстарға, сондай-ақ, «ШҚО арқар мен тау барысының популяциясын сақтау» сияқты қорларды және халықаралық ұйымдардың (WWF, NABY, ПРООН, ГЭФ және т.б.) жобасы мен бағдарламаларына қатысуға атсалысады. Мұражай 2002 жылы Сиэттл қаласындағы (АҚШ) тау барысын қорғауды халықаралық ұйымдастыру саммитінің жұмысына қатысуға атсалысты. Мұражай қызметкерлері (Мәскеу қ.) жануарлар экологиясы мен эволюциялық морфология Институтының ресей-нидерландылық экспедициясының және Шығыс Қазақстандағы Зайсан ауданындағы Пржевальск жылқыларының Нидерландылық қорды қорғаудың қатысушылары болды.

Мұражайдың ғылыми зерттеулері Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының ғылыми институттарымен үйлестіріледі. Мұражай жинақтамасы қорларды жинақтау бойынша жоспарлы жұмыстың нәтижесінде он шақты қызықты жинақтаманы ұсынады. Табиғат бөлімінің жинақтамалары физика-географиялық ерекшеліктер бойынша және 116 сүт қоректі, құстардың 400 түрі, омыртқасыз жануарлардың ондаған мыңы, өсімдіктердің 3500 түрі, Менделеев кестесіндегі барлық металдардың барлығы табылған Шығыс Қазақстанның жеріндегі табиғи байлығына үлкен ғылыми қызығушылық ұсынып отыр. 1947 жылдан бастап құрамында барлық археологиялық экспедициялардың материалдары сақталған (60 000 сақтау бірлігі) археологиялық жинақтама Қазақстандағы ең үлкен ірісінің бірі болып табылады. Онда танымал археологтер С.Черниковпен, А.Максимовамен, Ф.Арслановамен, З.Самашевпен, А.Ткачевпен және басқалармен табылған орта қорғанның қазынасы ұсынылған. Этнографиялық ескерткіштер өңірдің мәдени-тұрмыстық және шаруашылық дәстүрін сипаттай отыра, Шығыс Қазақстан халықтарының көп ғасырлы тарихын жан-жақты және сенімді құжаттандырады.

5000-нан астам табылған заттар әлеуметтік-экономикалық және мәдени өмірінің орталығы ретінде Шығыс Қазақстан қалаларының үш жүз жылдығы туралы баяндайды. 20-30-жж. фотосуреттер мен құжаттар тиянақты жиналған, үш жылғы түпнұсқа плакаттар, Ұлы Отан соғысы қатысушыларының материалдары, халық, ғылым, мәдениет шаруашылығы тарихының керемет ескерткіштері, сондай-ақ, егеменді Қазақстандағы Шығыс Қазақстан облысын дамыту стратегиясының құнды куәсімен ХХ жүз жылдықтың облыс тарихының құжат қоры бай.

Мұражайдағы түпдеректерді зерттеу негізінде мұражай қызметкерлері академиялық басылымдарда 250 ғылыми және ғылыми-танымал жұмыстарды басып шығара бастады. «Физическая география Восточного Казахстана», «Красная книга Восточного Казахстана», «Усть-Каменогорские предания», «А за строкой мне видится судьба» атты кітаптар мен оқу жинақтары жазылды. Ғылыми қызметкерлер Природа Восточного Казахстана», «Феномен Восточного Казахстана», «Культура Восточного Казахстана», «Свод архитектурных и монументальных памятников Восточно-Казахстанской области», «Свод археологических памятников Восточно-Казахстанской области», «Труды Катон-Карагайского национального парка» және басқа да басылымдардың авторлық ұжымымен бірлесіп, бір құрамда жұмыс істеді. Мұражайда өткізілген ғылыми зерттеу нәтижесінің басты нысаны экспозиция болып табылады. Мұражай өмірі экспозициямен егіз ұғым. Өткен жыл кәсіби меңгерудің ғылыми негіздері жылы болды. Қазіргі уақытта мұражайда алты экспозиция залы ашық. Мұражай ұжымы жаңа экспозицияның ғылыми тұжырымдамасын, оынң тақырыптық құрылымын құрастырып, тақырыптық-экспозициялық жоспармен жұмыс істеп жатыр. Эволюция тұжырымдамасының бірқатар мәселелері мен отандық тарихнама жетістіктерін ескере отыра, болашақ мұражай экспозициясында жаңа артефактілерді жинақтаудың ғылыми бейнесін табу керек.